Tarım Bütçesinde "Makas" Tehlikesi: Türkiye Küresel Ortalamanın Gerisinde mi Kalıyor?

Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci, küresel tarım harcamalarını ve Türkiye’nin bu tablodaki yerini çarpıcı rakamlarla ortaya koydu. Kahveci, Türkiye’de tarımın hem bütçeden aldığı payın azaldığını hem de "makas etkisi" nedeniyle üretim gücünü kaybettiğini vurguladı.

ANKARA – Tarım uzmanı Ergin Kahveci, küresel kamu harcamaları içinde tarımın payını inceleyen analizini kamuoyuyla paylaştı. Raporda, dünya genelinde tarıma ayrılan bütçenin kan kaybettiği görülürken, Türkiye'nin özellikle dolar bazında gerileyen rakamları dikkat çekti.

Küresel Tablo: Tarım Ürettiğinin Yarısını Bile Alamıyor

Dünya genelinde 2024 yılında nominal olarak 725 milyar dolar kamu harcaması yapıldı. Ancak 2015 yılı baz alındığında reel harcamanın 664 milyar dolara gerilediği (2015’te 671 milyar dolardı) görüldü.

• Katkı vs. Pay: Tarım, küresel GSYİH’ya ~4,45 trilyon dolar ile %4 katkı sağlarken, bütçeden aldığı pay sadece %1,97 seviyesinde kaldı.

• Geri Dönüş Oranı: 2024 yılında tarımsal GSYİH’nın 100 dolarlık değerine karşılık sadece 16,3 dolar kamu harcaması yapıldı. Yani tarım, ürettiği hasılanın ancak altıda biri kadar geri dönüş alabildi.

• AOI Endeksi: Tarım Yönelim Endeksi (AOI), 2019’daki 0,53 seviyesinden 2024’te 0,45’e düştü.

Türkiye Verileri: "Negatif Ayrışma"

Ergin Kahveci, küresel raporda Türkiye’nin Batı Asya grubunda kamu harcamalarını düşüren temel ülke olarak zikredildiğini belirtti. TÜİK ve FAO verileriyle desteklenen Türkiye tablosu ise şu şekilde:

• Dolar Bazında Kayıp: 2015 yılında 8,44 milyar dolar olan tarımsal kamu harcaması, 2024 yılında nominal olarak 8,27 milyar dolara düştü.

• Hasıla ve Bütçe Payı: Tarımsal hasıla payı %6,9’dan %5,8’e; kamu harcamaları içindeki tarım payı ise %4,2’den %3’e geriledi.

• Tarım Yönelim Endeksi: Türkiye’de bu endeks 2015’te 0,61 iken 2024’te 0,51’e düştü. Tarım sektörü, ürettiği hasılanın ancak yarısı kadar pay alabildi.

Bütçe Öncelikleri Değişti mi?

Kahveci’nin analizinde en çarpıcı nokta, devletin toplam harcama kapasitesi ile tarıma ayırdığı kaynak arasındaki uçurum oldu. 2015-2024 döneminde:

• Merkezi Hükümet Harcamaları TL bazında 16 kat (%1.542) artarken;

• Tarımsal Kamu Harcamaları sadece 11 kat (%1.081) arttı.

• Devletin toplam para harcama gücü dolar bazında %36 artış gösterirken, tarıma ayrılan kaynak nominal dolar bazında %2 azaldı.

"İkili Makas" Uyarısı

Uzman Ergin Kahveci, Türk tarımının 2009'dan beri bir "mengene" içinde olduğunu ifade ederek şu değerlendirmeyi yaptı:

"Türkiye tarımı; toplam bütçe imkânları genişlerken payı daralan, yerel enflasyon ile küresel maliyetlerin arasına sıkışmış bir yapıdadır. Hem TL’nin değer kaybı hem de doların küresel kaybı üreticiyi sıkıştırıyor. Bu 'makas' etkisini kırmak, tarımı yeniden bütçenin ve stratejik önceliğin kalbine yerleştirmekle mümkündür."

Kahveci’ye göre, küresel harcamaların %75’ini tek başına karşılayan Asya Bölgesi’ndeki artış, gelecekte tarımda hangi bölgelerin lider olacağını şimdiden ilan ediyor. Türkiye'nin ise bu pastadan aldığı payın mutlak rakamlarla dahi 9 yıl öncesinin gerisinde kalması, sektörün geleceği için ciddi bir uyarı niteliği taşıyor.